مسعود دشتی درخشان - روزنامه اطلاعات: بیش از یک قرن است که منابع فراوان انرژی ایران به عنوان یکی از ارکان اصلی هویت سیاسی، توسعه اقتصادی و استراتژی سیاست خارجی آن عمل کرده است. ایران با در اختیار داشتن برخی از بزرگترین ذخایر اثبات شده نفت و گاز طبیعی جهان، جایگاه استراتژیک مهمی در بازارهای جهانی انرژی دارد.

با این حال، این پتانسیل به دلیل تنش‌های ژئوپلیتیکی و تحریم‌های گسترده بین‌المللی، اغلب محدود شده است. با وجود چنین چالش‌هایی، ایران آموخته است که از انرژی نه تنها به عنوان منبع درآمد ملی، بلکه به عنوان ابزاری برای دیپلماسی، تاب‌آوری و نفوذ استراتژیک استفاده کند. بنابراین، درک نقش نفت و گاز در روابط منطقه‌ای و بین‌المللی ایران، بینشی در مورد چگونگی ایجاد تعادل بین فشار، فرصت و برنامه‌ریزی بلندمدت در یک محیط پیچیده جهانی توسط این کشور ارائه می‌دهد.

ثروت هیدروکربن ایران، نوعی قدرت ملی ذاتی به آن می‌بخشد. ایران با رتبه دوم ذخایر گاز طبیعی در جهان و در میان کشورهای برتر در ذخایر نفتی، از اهرم قابل توجهی در شکل‌دهی به سیاست‌های انرژی و ایجاد مشارکت‌های بین‌المللی برخوردار است. منابع ایران، روابط اقتصادی پایدار با کشورهای آسیایی و اروپایی را پشتیبانی کرده، موجی از سرمایه‌گذاری خارجی را جذب کرده و این کشور را قادر ساخته است تا به طور فعال در سازمان‌هایی مانند اوپک شرکت کند.

در داخل کشور، درآمدهای نفت و گاز مدت‌هاست که ثبات مالی، تامین مالی برنامه‌های رفاه اجتماعی، یارانه مصرف انرژی و حمایت از توسعه زیرساخت‌ها را فراهم کرده است. با گذشت زمان، انرژی از یک کالای ساده به یک ابزار دیپلماتیک مرکزی تبدیل شده است. ایران از طریق مدیریت تولید، دیپلماسی خط لوله و توافقات بلندمدت دوجانبه و چندجانبه، از بخش انرژی برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی خود در زمینه استقلال، نفوذ منطقه‌ای و مقاومت در برابر سیاست‌های قهری خارجی استفاده کرده است.

تحریم‌ها به طور قابل توجهی بر ظرفیت ایران برای بهره‌برداری کامل از این مزایا اثرگذار بوده اند. ایالات متحده و چندین متحد آن، محدودیت‌های یکجانبه‌ای را علیه صادرات انرژی ایران و درآمدهای آن اعمال کرده‌اند. اگرچه این اقدامات شرایط اقتصادی را سخت‌تر کرده، اما ایران را به سمت نوآوری و سازگاری استراتژیک نیز سوق داده است. ایران به طور فزاینده‌ای برای جبران دسترسی محدود به تأمین‌کنندگان خارجی، به فناوری‌های داخلی وابسته شده است.

در عین حال، مشارکت با کشورهایی مانند چین، روسیه و ونزوئلا گسترش یافته است. چین همچنان یک خریدار قابل اعتماد و سرمایه‌گذار بلندمدت است، در حالی که همکاری با روسیه و ونزوئلا نشان‌دهنده علاقه مشترک برای به چالش کشیدن سلطه غرب بر بازارهای انرژی است. این تغییر جهت، محدودیت‌های کوتاه‌مدتی را ایجاد می‌کند، اما در نهایت با تنوع بخشیدن به اتحادهای اقتصادی و سیاسی، استقلال استراتژیک ایران را تقویت کرده است .

ایران در سیاست منطقه‌ای خود، همچنان به انرژی به عنوان ابزاری برای تعامل سازنده متکی است. خلیج فارس، که تنگه استراتژیک و حیاتی هرمز را در خود جای داده است، نفوذ قابل توجهی بر تجارت جهانی نفت برای ایران فراهم می‌کند. استراتژی منطقه‌ای ایران شامل تعهدات به امنیت انرژی، برنامه‌هایی برای صادرات گاز به پاکستان و کشورهای خلیج فارس و ابتکاراتی برای گسترش شبکه‌های اتصال برق و گاز است. ایران از طریق نقش فعال خود در اوپک، رقابت را با تلاش‌های مشارکتی برای تثبیت بازارهای نفت متعادل می‌کند. با وجود فشارهای خارجی مداوم، ایران معتقد است که همکاری اقتصادی منطقه‌ای برای ثبات بلندمدت در خاورمیانه ضروری است .

تأکید ایران بر خوداتکایی استراتژیک در برنامه‌ریزی بلندمدت انرژی آن مشهود است. سرمایه‌گذاری‌های عمده در میدان گازی پارس جنوبی، گسترش صنایع پتروشیمی و توسعه کریدورهای انرژی منطقه‌ای، ظرفیت ایران را برای ایفای نقش به عنوان یک قطب ترانزیت امن که آسیای مرکزی، قفقاز و آسیای جنوبی را به هم متصل می‌کند، تقویت کرده است. پروژه‌هایی مانند خط لوله ایران-ارمنستان و کریدور پیشنهادی ایران-عراق-سوریه، نشان می‌دهند که چگونه زیرساخت‌های انرژی  همزمان به توسعه ملی و ادغام منطقه‌ای کمک می‌کنند.

با نگاهی به آینده، سیستم‌های انرژی جهانی در حال تکامل هستند، اما نفت و گاز برای چندین دهه ضروری باقی خواهند ماند. ذخایر وسیع و جغرافیای استراتژیک ایران، موقعیتی قوی برای تاثیرگذاری بر چشم‌انداز انرژی آینده به آن می‌دهد. یک بازار جهانی بازتر و کمتر سیاسی، ایران را قادر می‌سازد که نه تنها منافع ملی خود را پیش ببرد، بلکه به طور معناداری به ثبات انرژی بین‌المللی نیز کمک کند .

در نتیجه، ثروت انرژی ایران همچنان یک دارایی استراتژیک و پایه دیپلماسی آن است. ایران از طریق انعطاف‌پذیری، سازگاری و برنامه‌ریزی بلندمدت، چالش‌ها را به فرصت تبدیل کرده است. بنابراین، نفت و گاز همچنان به شکل‌دهی سیاست خارجی کشور ادامه خواهند داد و از تلاش ایران برای توسعه اقتصادی، استقلال استراتژیک و نظم جهانی عادلانه‌تر انرژی حمایت می‌کنند.